Prawa autorskie - J. Warylewski (kopiowanie i wykorzystanie tylko za zgodą autora) (1).

O Juliuszu Makarewiczu — nota biograficzna


Wśród polskich prawników zajmujących się prawem karnym nie ma chyba żadnego, który by chociaż nie słyszał o Juliuszu Makarewiczu. Gdy dzisiaj przy końcu XX wieku przychodzi się czasami zastanowić nad tym, kto mógłby być dla nas wzorem naukowca, mistrzem i autorytetem niewątpliwym — to wśród nielicznego grona karnistów na to zasługujących, bez wątpienia na takie określenia zasługuje J. Makarewicz.

Dlatego też, chciałbym przybliżyć — zwłaszcza młodym prawnikom — sylwetkę tego znakomitego prawnika, którego sława wykracza daleko poza granice naszego kraju. Brak jest w literaturze polskiego prawa karnego publikacji poświęconej tym karnistom, którzy wielkie zasługi dla nauki i praktyki prawa karnego mieli (mają), nie wspominając już o tym, że postacie takie np. jak: S. Budziński, S. Glaser, R. Hube, E. Krzymuski, F. Maciejowski, J. Makarewicz, W. Makowski, L. Peiper, S. Śliwiński, W. Wolter, B. Wróblewski — godne są prac monograficznych. Nieliczne księgi pamiątkowe (najczęściej ku czci żyjących profesorów) — będące zwyczajem lat ostatnich — zapewne nie mogą ich zastąpić.

J. Makarewicz urodził się 5 maja 1872 r. w Samborze. Ojciec jego (Spirydion) był inżynierem kolejnictwa. Matką J. Makarewicza była Emilia z d. Malicka. Oboje rodzice byli uczestnikami powstania styczniowego. J. Makarewicz był uczniem gimnazjum w Tarnowie oraz w Krakowie, gdzie zdaje maturę z wyróżnieniem. Studia prawnicze J. Makarewicz rozpoczął w 1889 r. na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagielońskiego w Krakowie. W czasie studiów jest aktywny społecznie, pełni funkcję prezesa Towarzystwa Biblioteki Słuchaczów Prawa. Studia kończy w 1893 r. W 1894 r. uzyskuje stopień naukowy doktora praw (2). W tym samym roku rozpoczyna pracę sędziego w Sądzie Krajowym w Krakowie. Na stanowisku tym pozostawał do roku 1904. W 1896 r. J. Makarewicz zamierzał przeprowadzić przewód habilitacyjny na podstawie wydanej we Wiedniu rozprawy Das Wesen des Verbrechens, jednak wobec krytycznej opinii prof. E. Krzymuskiego, który był wówczas kierownikiem Katedry Prawa i Postępowania Karnego UJ — przedstawiona rozprawa o istocie przestępstwa nie została przyjęta przez Radę Wydziału Prawa i Administracji UJ.

W latach 1894-1897 J. Makarewicz kontynuował studia w Niemczech (Halle i Berlin) oraz we Francji (Paryż). L. Sługocki zakwestionował twierdzenie (3), że prof. J. Makarewicz studiował u F. R. von Liszta w Berlinie (4).

W 1987 r. na podstawie rozprawy pt. „Idealny zbieg przestępstw w ustawie karnej austryjackiej" — J. Makarewicz habilituje się i uzyskuje stopień docenta prawa karnego austriackiego. Od 1904 r. profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Jagielońskiego, od 1907 r. profesor zwyczajny Uniwersytetu Jana Kazimierza (5) we Lwowie. Na uczelni tej pozostaje już do końca życia, pomimo zmiany granic RP. Powodem opuszczenia Uniwersytetu Jagielońskiego były najprawdopodobniej źle układające się stosunki z prof. E. Krzymuskim.

Wykłady J. Makarewicza, prowadzone przy wypełnionej sali wykładowej Collegium Maximum, tak opisuje S. Pławski: „Chodziłem na wykłady Makarewicza przez pięć lat i nigdy wykład ten nie stracił dla mnie nic ze swej świeżości i aktualności. Makarewicz co roku wykładał ten sam zakres wiadomości z dziedziny prawa karnego, ilustrując je aktualnymi przykładami z praktyki sądowej, polemizując z aktualnymi wypowiedziami prawników z kraju i zagranicy" (6). Był więc J. Makarewicz nie tylko światowej sławy uczonym ale i cenionym dydaktykiem, nauczycielem i mistrzem prawników polskich.

W 1919 r. J. Makarewicz powołany został na członka Komisji Kodyfikacyjnej (7). Został wybrany na przewodniczącego sekcji prawa karnego materialnego (oraz wiceprzewodniczącego wydziału karnego). Nic nie ujmując pozostałym członkom sekcji, J. Makarewicz był w niej postacią odgrywającą największą rolę. Wprawdzie początkowo wpłynęły jedynie dwa projekty części ogólnej, jeden autorstwa E. Krzymuskiego (8), drugi A. Mogielnickiego i E.S. Rappaporta, trudno też nie wspomnieć o znaczącej roli W. Makowskiego — jednak to wykonany przez Makarewicza kwestionariusz do części ogólnej oraz późniejszy jego wkład zadecydował o ostatecznym kształcie kodeksu karnego. Był J. Makarewicz głównym jego twórcą. W związku z pracami kodyfikacyjnym odbył w 1928 r. podróż po Stanach Zjednoczonych w celu zapoznania się z amerykańskim systemem prawa karnego.

W 1923 r. Makarewicz został wybrany na członka korespondenta Polskiej Akademii Umiejętności, w 1928 r. zostaje członkiem czynnym. W tym samym roku objął stanowisko rektora UJK, a w roku następnym prorektora. Był aktywny politycznie. W 1925 r. zostaje senatorem RP z ramienia Polskiego Stronnictwa Chrześcijańskiej Demokracji. W 1928 r. zostaje wybrany ponownie na senatora (był nim do 1935 r.), tym razem z listy BBWR i PSChD. W senacie J. Makarewicz pełnił funkcję wiceprzewodniczącego Komisji Prawniczej.

W 1937 r. Rada Wydziału Prawa Uniwersytetu im. J. Kazimierza nadała Makarewiczowi tytuł doktora honoris causa. 17 czerwca 1938 r. Walne Zgromadzenie PAU wybrało J. Makarewicza na członka czynnego krajowego PAU w Krakowie (Wydział Historyczno-Filozoficzny). Prof. J. Makarewicz brał udział w wielu zagranicznych kongresach naukowych, był też członkiem wielu towarzystw naukowych, w tym Amerykańskiej Akademii Nauk w Bostonie.

Wobec zwyrodnienia prawa karnego państw totalitarnych (Rzesza niemiecka i Rosja sowiecka) zajmuje zdecydowanie krytyczne stanowisko, które znalazło swój wyraz w odczycie pt. „Prawo karne i prawo obywatela", który 20 stycznia 1936 r. J. Makarewicz wygłosił w auli Uniwersytetu im. J. Kazimierza.

Do stycznia 1940 r. J. Makarewicz pracuje, można powiedzieć normalnie na UJK, natomiast losy jego do 1946 r. nie są do końca jasne. Według A. Zolla brał udział w tajnym nauczaniu akademickim. Być może został wywieziony w 1940 r. do obozu, być może kontynuował od razu pracę na radzieckiej już uczelni. Miał wtedy 68 lat, w 1945 r. gdy istniała możliwość wyjazdu ze Lwowa i powrotu do Polski — miał ich już 73, co poniekąd tłumaczy dlaczego z możliwości tej nie skorzystał. Jak sądzę zadecydowała też miłość do Lwowa, swoiste przywiązanie do miejsc znanych i ukochanych (9). J. Makarewicz nigdy Polski nie opuścił, nie wyjechał z niej by mieszkać na obcej ziemi, to Polska — w pewnym sensie — go opuściła.

Prof. J. Makarewicz zmarł 20 kwietnia 1955 r. we Lwowie. Został pochowany na Cmentarzu Łyczakowskim, w rodzinnym grobowcu, naprzeciw mogił M. Konopnickiej i G. Zapolskiej. Z pierwszego małżeństwa, z Janiną Bolesławą z Wicherkowiczów miał córkę Zofię oraz synów Bolesława i Romana. Drugą żoną J. Makarewicza była Janina Banaszczyk. Córka Zofia Cybulska i wnuczka Jolanta Olbrycht-Roguska zamieszkiwały po wojnie w Krakowie.

Pośmiertne wspomnienie o J. Makarewiczu napisał jego uczeń Stanisław Pławski. W 10 rocznicę śmierci, 19 listopada 1965 r. odbyło się zebranie polskiej grupy AIDP poświęcone temu wielkiemu polskiemu karniście. Referaty wygłosili: W. Wolter, S. Pławski i Z. Papierkowski.

Bez powołania znakomitych dzieł J. Makarewicza nie obchodzi się do dnia dzisiejszego żaden podręcznik polskiego prawa karnego. Komentarz Jego do kodeksu karnego z 1932 r. — chciałoby się powiedzieć, że tego kodeksu również był autorem — do czasów współczesnych udziela wskazówek pomocnych dla rozwiązania wielu zagadnień praktycznych oraz problemów badawczych. Nawet nowe zjawiska, np. z kręgu przestępczości gospodarczej, mogą być badane i analizowane z wykorzystaniem myśli prof. J. Makarewicza (10).

Wejście w życie kodeksu karnego z 1997 r. potwierdza wielkość J. Makarewicza i jego koncepcji. Nowy kodeks karny w wielu węzłowych zagadnieniach zatoczył wielkie koło i wprost powtarza przepisy k.k. z 1932 r.

Mam nadzieję, że życie i dzieło prof. J. Makarewicza doczeka się jeszcze takiego uznania na jakie zasługuje.

dr Jarosław Warylewski


Aneks

Wybór materiałów źródłowych:

  1. S. Łoza (red.): Czy wiesz kto to jest?, Warszawa 1938, s. 455.
  2. A. Peretiatkowicz, M. Sobeski: Współczesna kultura polska, Poznań 1932, s. 149.
  3. S. Pławski: Juliusz Makarewicz, Państwo i Prawo 1955, nr 7-8, s. 252 i n.
  4. S. Pławski: Walka Makarewicza o praworządność, Państwo i Prawo 1966, nr 2.
  5. E. Skrętowicz: Ostatnie lata życia Profesora Juliusza Makarewicza we Lwowie, Państwo i Prawo 1989, nr 8, s. 106 i n.
  6. L. Sługocki: Juliusz Makarewicz nie był uczniem Franza Rittera von Liszta w Berlinie, Palestra 1992, nr 9-10, s. 64 i n.
  7. M. Wąsowicz: Poglądy J. Makarewicza na niektóre problemy społeczno-ustrojowe II Rzeczpospolitej, 1983.
  8. W. Wolter: O założeniach filozoficznych poglądów Juliusza Makarewicza, Państwo i Prawo 1966, nr 2.
  9. S. Grodziski: Komisja Kodyfikacyjna Rzeczypospolitej Polskiej, Czasopismo Prawno-Historyczne 1981, t. XXXIII, z. 1, s. 47 i n.

oraz

  1. Biogramy uczonych polskich, cz. I, Nauki społeczne, z. 2 (K-O), Ossolineum 1984, s. 408-411.
  2. A. Zoll (w): Polski słownik biograficzny, t. XIX, 1974, s. 211-213.
  3. Sprawozdanie ze spotkania naukowego grupy polskiej AIDP, Państwo i Prawo 1966, nr 1.

Wybrane publikacje prof. J. Makarewicza:

1. Einführung in die Philosophie des Strafrechts auf Entwicklungsgeschichtlicher Grundlage, Stuttgart 1906.

2. Das Wesen des Verbrechens, Wiedeń 1896.

3. Idealny zbieg przestępstw, 1897.

4. Demokratyzacja nowożytnych społeczeństw, Kraków 1913.

5. Prawo karne ogólne, Kraków 1914.

6. Polskie prawo karne. Część ogólna, Lwów — Warszawa 1919.

7. Przebudowa społeczna, 1923.

8. Prawo karne. Wykład porównawczy z uwzględnieniem prawa obowiązującego w Rzeczpospolitej Polskiej, Lwów — Warszawa 1924.

9. USA - kartki z podróży po Stanach Zjednoczonych, Lwów 1929 .

10. Bezkarność podżegania i pomocnictwa, Przegląd Prawa i Administracji 1934.

11. Wykładnia kodeksu karnego, Gazeta Sądowa Warszawska 1934, nr 10.

12. Kodeks karny z komentarzem i orzecznictwem SN, Lwów 1935 i 1938 (wyd. V).

13. Prawo karne w Katowicach (artykuł polemiczny o zjeździe prawników polskich w 1936 r.), Gazeta Sądowa Warszawska 1937, nr 6.

14. Obrona konieczna w stosunku do zaniechania, Głos Sądownictwa 1936, nr 1, s. 7 i n.

15. Orzecznictwo okolicznościowe, Głos Sądownictwa 1936, s. 525-536.

16. Błąd co do przestępności działania, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 1936, t. 1.

17. Prawo karne i prawo obywatela, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 1936, t. 2.

18. Przestępstwo indywidualne a orzecznictwo Sądu Najwyższego, Gazeta Sądowa Warszawska 1937.

19. Czy nowelizować kodeks karny?, Głos Sądownictwa 1938.

20. Rozwój instytucji usiłowania w prawie karnym, Lwów 1941.

21. O pojęciu winy w angielskim prawie karnym, Nowe Prawo 1951, nr 1.

22. Propaganda komunizmu (artykuł).

23. Wstęp do k.k. RSFRR, Warszawa 1922.

24. Zródła przestępczości, Lwów 1913.

25. Zbrodnia i kara, Lwów 1922.


Przypisy

(1) Prezentowany tu tekst jest jedynie wersją roboczą przygotowywanego dopiero artykułu. Trwają prace autora nad zbieraniem i weryfikowaniem materiałów źródłowych.

(2) Dyplom UJ nr 1750, którego odpis znajduje się w aktach osobowych prof. J. Makarewicza na Uniwersytecie Lwowskim.

(3) H. H. Jescheck: Część ogólna projektu z 1990 r. polskiego kodeksu karnego w świetle prawnoporównawczym, Państwo i Prawo 1992, nr 2, s. 26.

(4) Zob. L. Sługocki: Juliusz Makarewicz nie był uczniem Franza Rittera von Liszta w Berlinie, Palestra 1992, nr 9-10, s. 64 i n.

(5) Później, w związku z agresją, okupacją i aneksją sowiecką — Uniwersytet Lwowski im. I. Franko.

(6) Por. S. Pławski: Juliusz Makarewicz, Państwo i Prawo 1955, nr 7-8, s. 253.

(7) Członków Komisji mianował 22.08.1919 r. Naczelnik Państwa.

(8) Krzymuski był niewątpliwie najwybitniejszym polskim karnistą XIX w. (jednym z najstarszych członków Komisji), jednak konsekwencją tego był pewien konserwatyzm, nie zawsze odpowiadający koncepcji nowoczesnego kodeksu.

(9) We Lwowie prof. J. Makarewicz miał oczywiście swój dom i co nie pozostaje bez znaczenia — rodzinny grobowiec.

(10) Zob. O. Górniok: Przestępczość gospodarcza i jej zwalczanie, s. 15 i 16.


Powrót do Prawa Karnego

[Prawo karne] [Zwroty i sentencje łacińskie] [Akty prawne] [Zbrodnia i kara] [Przestępstwa komputerowe]
[Inne strony] [Info] [Kącik studenta] [Początek strony] [Biografie karnistów]


Ostatnia aktualizacja: 22.04.1999 r.

© J. W. 1997


Strona była odwiedzana od stycznia 1999 r.